"Гэрээслэл" гэдэг үгийн утга санаа

Хүн төрөлхтний түүхэнд өөрийн бүтээсэн материаллаг болон оюуны өв соёлыг дараагийн үедээ хэрхэн өвлүүлэх вэ гэдэг асуудал үргэлж нийгмийн харилцааны төвд байсаар ирсэн. Англи хэлний Testament, латин хэлний Testamentum хэмээх барууны рационал ойлголтыг Монголчууд яагаад "Гэрээслэл" хэмээн хэл шинжлэл, сэтгэлгээний хувьд өвөрмөцөөр буулгасан бэ? Үүний цаад шинжлэх ухааны үндэслэл, эрх зүйн логикийг шинжлэн үзвэл сонирхолтой дүр зураг харагдана.

1. Хэл шинжлэлийн бүтэц: "Гэр"-ээс ургасан тунхаг

Монгол хэлний шинжлэх ухааны үүднээс "Гэрээслэл" гэдэг үг нь зүгээр нэг хуулийн нэр томьёо биш, нүүдэлчдийн нийгмийн хамгийн бага нэгж болох "Гэр" гэх язгуураас үүсэлтэй морфологийн нарийн бүтэцтэй үг юм.

• Гэр (Язгуур): Өмч, гэр бүл, гал голомтын анхдагч орон зай.

• Гэрээ (Суурь): Харилцан итгэлцэлд суурилсан тохиролцоо.

• Гэрээслэх (Үйл үг): "-слэ" дагавар залгаж, гэрээг бодит ажил хэрэг болгох, эцсийн байдлаар бэлдэж цэгцлэх үйлийг заана.

• Гэрээслэл (Нэр үг): Хийсвэр нэр үг бүтээх "-л" дагавар орсноор, тухайн үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон хууль эрх зүйн бодит баримт бичгийг нэрлэдэг.

Барууны соёлд энэ ойлголт латин хэлний testari буюу "гэрчлэх" гэсэн үйл үгнээс гаралтай Testamentum (гэрчүүдийн өмнө хийсэн тунхаг) гэж буусан байдаг бол Монгол хэлэнд энэ нь "гал голомт, гэр орноо дараагийн үедээ шилжүүлэн үлдээх эрхэм нандин амлалт" гэсэн утгыг хадгалж үлджээ.

2. Иргэний эрх зүйн шинжлэх ухаан дахь өвөрмөц шинж

Эрх зүйн онолын хувьд гэрээслэл нь иргэний эрх зүйн бусад хэлцлүүдээс эрс ялгаатай бие даасан шинж чанартай.

Нэг талын хүсэл зоригийн илэрхийлэл (Unilateral Legal Act):Иргэний эрх зүйн гэрээ (Contract) нь заавал хоёр буюу түүнээс дээш талуудын харилцан зөвшилцөл, хүсэл зоригийн нэгдлээр үүсдэг. Харин гэрээслэл нь зөвхөн нэг этгээдийн (гэрээслэгчийн) хүсэл зоригоор үүсдэг онцгой хэлцэл юм. Өмч залгамжлан авч буй талын зөвшөөрөл гэрээслэл үйлдэх шатанд эрх зүйн хувьд шаардлагагүй байдаг.

Мөн гэрээслэл нь хойшлогдсон нөхцөлт эрх зүйн үр дагавартай. Баримт бичиг үйлдэгдсэн даруйд бус, зөвхөн тухайн иргэн нас барсны дараа хуулийн хүчин төгөлдөр болж, өмчлөх эрхийг шилжүүлдэг эрх зүйн өвөрмөц зохицуулалт юм.

3. Социологи ба Түүхийн аспект: "Гэрээс үг"-ний соёл

Эртний Ромын хуулиар Testamentum нь хувийн өмчийг хуулийн дагуу, нарийн тооцоотойгоор хуваарилах рационал үйл ажиллагаа байв. Нөгөөтээгүүр, Христийн шашинд Бурхан хүн төрөлхтөнтэй байгуулсан ариун амлалтыг мөн л Testament (Хуучин ба Шинэ Гэрээ) хэмээн латинаар орчуулан тунхаглаж байжээ.

Харин нүүдэлчин монголчуудын нийгмийн социологийн үүднээс авч үзвэл, бэлчээрийн газар нь нийтийн өмч байсан тул гэрээслэл нь голчлон дараах зүйлсийг багтаадаг байв:

1. Гал голомт, эцэг гэр: Удам залгах отгон хүүд гал голомтыг үлдээх уламжлал.

2. Малын тамга, зүс: Гэр бүлийн өмч, бэлгэдлийг шилжүүлэх.

3. Оюуны сургаал (Гэрээс үг): Хүүхдүүддээ үлдээх амьдралын гүн ухаан, захиас.

Эрт цагт монголчууд үүнийг "Гэрээс үг" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь бичигдмэл хуулиас давсан ёс зүй, цусан төрлийн холбооны хамгийн дээд амлалт байжээ.

Шинжлэх ухааны үүднээс авч үзвэл, "Гэрээслэл" гэдэг нь хувь хүний амьдралынхаа туршид хуримтлуулсан материаллаг болон оюуны баялгийг өөрийн хүсэл зоригийн дагуу дараагийн үедээ системтэйгээр шилжүүлэх үйл явцыг баталгаажуулсан хууль зүй, хэл шинжлэл, социологийн тулгуур институт юм.

Барууны соёлд энэ нь хууль ёсны гэрчлэл, нотолгоо тал руугаа түлхүү хөгжсөн бол, Монгол сэтгэлгээнд "Гэр" хэмээх ариун голомт, гэр бүлийн итгэлцэлд суурилсан хүнлэг чанарын гүн агуулгыг өөртөө шингээн өнөөг хүртэл хадгалж иржээ.